پرويز اذكائى
155
فهرست ما قبل الفهرست ( آثار ايرانى پيش از اسلام ) ( فارسي )
طولى يا خطّ زوال ، و مبادى عرضى يا خطّ اعتدال است ، آنسان كه از مطاوى اوستاى موجود برمىآيد ، و چنانكه در انگاشت پيشينيان مزديسنايى بوده است . لذا طىّ دو موضوع اساسى : ( 1 ) - « البرز » پروند زمين ( - منطقة الارض ) و پروند آسمان ( - منطقة البروج ) كه در آن خطّ زمينى رشته كوه جهانى ايرانى « البرز » در راستايى از دورگاه شرقى بهسوى دورگاه غربى ، در پندار ايشان چنين نموده مىآيد كه « ممثّل » آسمانى آن همانا خط اعتدال شرقى - غربى يا ، مسامحة ، دائرةالبروج مىباشد . ميانگاه اين خطّ اعتدال ممثّل در روى زمين همانا شهر « رى » بوده است ، كه در كوهپايهء بلندترين چكاد البرز و ميانگاه آن جاى داشته است . پايهء شاهين ترازوى ايزد « رشن » بر چكاد البرز ، بدانسان مستقرّ بوده است كه يك تيغهء آن در سوى شمال و تيغهء ديگر در سوى جنوب ، و بدينسان خطّ زوال يا نيمروزان ممثّل آنكه منطبق با شاهين مزبور تصوّر مىرود ، همان نيمروزان ( - نصف النهار ) شهر « رى » باشد كه بنا به « بندهشن » گسترهء جهانى را در آن مركز ايرانزمين به دونيم همچند در دو سوى شرقى و غربى تقسيم كند . پس ، موافق با انگاشت منجّمان « سند هندى » عهد اسلامى ، شهر « رى » كه مركز مختصّات مزبور پنداشته مىشده ، همچون شهر « اوژين » هنديان ، « قبّة الارض » ( - گنبد زمين ) اوستايى در آن مكان مىيابد . ( 2 ) - كنگدژ ، آغازگاه زمينى خطّ اعتدال ، جايى در دورگاه مشرق كه فاصلهء آن تا ميانگاه البرز - يعنى شهر رى يا قبّهء جهانى ايرانزمين ، همچند راستاى خود در نيمهء غربى است . چنين نمايد كه كنگدژ همچون « جمكوت » هنديان ، مبداى شرقى حساب طولها و نيمروزىهاست ؛ و خطّ زوال آنجا در روزگار باستان ، چونان خطّ زوال « گرينويچ » در اين زمان بر شمار مىآمده است ، چندانكه « زيج شاهى » ايرانيان و « زيج » ابو معشر بلخى - بزرگترين نمايندهء نجومشناسى ايران در عهد اسلام ، بر همان مبدأ و مبناى كنگدژى ( - « كنگيك » پهلوى ) بوده است . بايد افزود كه گمان مىرود مادان و مغان ايران پيشتر براى مبادى طولى خود ، البتّه موافق با شناختها و دانستهها و روشهاى آن روزگار ، ولى قطعا متأسّى و متأثر از بابليان چنانكه مثلا از اخبار مربوط به زيج شهريار برمىآيد ، خود شهر « بابل » را در غرب ايرانزمين مبدأ نيمروزان و در حساب طوليابى به كار مىداشتند ، تا آنكه اين مبدأ از غرب ايران به دورگاه شرقى آن و ظاهرا به « كنگدژ » سكايى تورانى انتقال يافت . زمان